Stary system bez dokumentacji najpierw zabezpiecz, a dopiero potem poznawaj i zmieniaj. Kolejność jest taka: kopia całości z testem odtworzenia, spis tego, co system robi i z czym się łączy, uporządkowanie dostępu i haseł, odtworzenie wiedzy z kodu i bazy. Decyzja o modernizacji przychodzi na końcu, bo bez tych czterech kroków podejmujesz ją na ślepo.
Co zrobić najpierw, gdy autor systemu odszedł?
Nie ruszaj niczego, co działa. Nie aktualizuj systemu operacyjnego, nie przenoś programu na nowy serwer, nie „sprzątaj” katalogów. W systemie bez opisu każda zmiana może uruchomić coś, czego nie umiesz cofnąć.
Pierwszym ruchem jest kopia. Pełna, czyli:
- baza danych, zrobiona narzędziem właściwym dla tej bazy, a nie przez skopiowanie plików spod działającego programu,
- pliki programu, biblioteki, konfiguracja i katalogi, do których program zapisuje dokumenty,
- kod źródłowy, jeśli gdziekolwiek jest: na serwerze, na komputerze autora, w repozytorium,
- zadania zaplanowane, skrypty i instalatory komponentów, których dziś może nie dać się już pobrać,
- jeśli to możliwe, także obraz całej maszyny, fizycznej albo wirtualnej.
Kopia, której nikt nie odtworzył, jest tylko założeniem. Postaw system z kopii na osobnej maszynie, odciętej od sieci produkcyjnej, i sprawdź, czy się uruchamia, czy da się zalogować i czy widać wczorajsze dane. Przy okazji dostajesz środowisko testowe, w którym można bezpiecznie eksperymentować.
Jak spisać, co robi stary system bez dokumentacji?
Dokumentację zaczynasz pisać od zewnątrz, bez czytania kodu. Źródła są trzy: ludzie, serwer i sieć.
Ludzie. Usiądź z każdą osobą, która używa programu, i poproś, żeby pokazała swój dzień pracy. Zapisuj ekrany, raporty, wydruki oraz czynności wykonywane raz w miesiącu albo raz w roku. Te rzadkie są najgroźniejsze, bo najłatwiej o nich zapomnieć.
Serwer. Sprawdź zadania zaplanowane, usługi uruchamiane przy starcie, katalogi, w których pojawiają się nowe pliki, i dzienniki zdarzeń. Typowa sytuacja: nocne zadanie eksportuje plik dla biura rachunkowego, o czym wie tylko księgowa, która co rano go odbiera.
Sieć. Ustal, z czym system się łączy: inne bazy, serwer poczty, drukarki etykiet, wagi, bank, sklep internetowy. Każde połączenie wpisz na listę razem z kierunkiem i częstotliwością.
Wynikiem jest jedna tabela: funkcja, kto jej używa, skąd bierze dane, dokąd je wysyła i jak często. To już jest dokumentacja, i to ta jej część, której w starych systemach brakuje najczęściej.
Dostęp i hasła: kto naprawdę ma klucze?
Po odejściu autora zwykle zostają jego konta. Sprawdź i uporządkuj:
- Konta administratora w systemie operacyjnym, bazie danych i samej aplikacji.
- Dostęp zdalny: pulpit zdalny, VPN, programy do zdalnej pomocy zainstalowane „na chwilę”.
- Hasła zapisane w plikach konfiguracyjnych i skryptach.
- Konta usługowe, na których działają zadania zaplanowane.
- Licencje, domeny i certyfikaty zarejestrowane na prywatny adres autora.
Hasła zmieniaj ostrożnie i po kolei. Hasło do bazy bywa wpisane w kilku miejscach naraz, a zmiana w jednym zatrzyma resztę. Najpierw znajdź wszystkie wystąpienia na kopii testowej, potem zmieniaj na produkcji i od razu sprawdzaj, czy wszystko działa. Nowe hasła trafiają do firmowego menedżera haseł, a nie do notatnika jednej osoby.
Jak odtworzyć wiedzę z kodu i bazy danych?
Jeśli masz kod źródłowy, programista odczyta z niego reguły: jak liczone są rabaty, kiedy dokument zmienia status, co blokuje edycję. Jeśli kodu nie ma, zostaje baza. Jej struktura, nazwy tabel, procedury i wyzwalacze mówią sporo o tym, jak system działa.
Pomagają też dwa proste zabiegi. Pierwszy to porównanie bazy przed operacją i po niej na kopii testowej: wystawiasz dokument i sprawdzasz, które tabele się zmieniły. Drugi to zebranie wzorcowych wyników, czyli kilkudziesięciu prawdziwych dokumentów i raportów, z którymi później porównasz każdy nowy system.
W czytaniu dużych ilości starego kodu coraz częściej pomaga asystent AI, ale jego wnioski trzeba sprawdzić na działającym systemie. Więcej w artykule AI w modernizacji starego kodu.
Dopóki nie umiesz odtworzyć systemu z kopii, nie jesteś jego właścicielem, tylko użytkownikiem.
Dopiero teraz decyzja o modernizacji
Z kopią, spisem funkcji, uporządkowanym dostępem i odtworzonymi regułami wreszcie wiesz, co masz. Trzy drogi opisane w artykule stara aplikacja: przepisać, opakować czy zostawić możesz porównać na podstawie faktów, a nie obaw.
Często okazuje się też, że decyzja jest mniej pilna, niż się wydawało. System, który ma sprawdzoną kopię, opisane połączenia i uporządkowane konta, przestaje być zagadką, której wszyscy się boją. Zmianę możesz zaplanować na spokojny okres w roku, zamiast robić ją pod presją po pierwszej awarii.
Na każdym z tych etapów możemy pomóc. Serwer ze starym systemem obejmujemy administracją i backupem serwerów, żeby do czasu decyzji działał stabilnie i dał się odtworzyć. Gdy przychodzi pora na zmianę, w ramach modernizacji starych aplikacji i systemów migrujemy i przepisujemy aplikacje .NET i Delphi, bazy DOS i Access oraz systemy terminalowe. Cel to nowoczesny system bez przestoju i bez utraty danych.